Güneş Sistemi ve Tutulmalar
Güneş, Dünya ve Ay’ın özellikleri; Ay’ın evreleri, sekiz gezegen, uzay taşları ve tutulmalar nedenleriyle açıklanır.
Güneş Sistemi ve Tutulmalar
Güneş, Dünya ve Ay · hareketler ve evreler · gezegenlerin sırası ve sınıflandırılması · uzay taşları · tutulmalar.
Güneş sistemi nedir?
Güneş sistemi; merkezindeki Güneş, onun çevresinde dolanan sekiz gezegen, gezegenlerin doğal uyduları, asteroitler ve daha küçük gök cisimlerinden oluşur.
- Güneş bir yıldızdır: Kendi ısı ve ışığını üretir, gazsal ve katmanlıdır. Kendi ekseni çevresinde döner; Güneş lekelerinin yer değiştiriyor görünmesi bu harekete kanıttır.
- Dünya bir gezegendir: Kendi ekseni çevresinde dönerken Güneş’in çevresinde dolanır.
- Ay doğal uydumuzdur: Kendi ışığını üretmez; Güneş ışığını yansıtır. Yüzeyinde kraterler, dağlar ve düzlükler bulunur.
- Ay hem döner hem dolanır: Dönme ve Dünya çevresinde dolanma süreleri yaklaşık eşit olduğu için Ay’ın çoğunlukla aynı yüzünü görürüz.
Dönme: Kendi ekseni çevresindeki hareket. Dolanma: Başka bir gök cisminin çevresindeki hareket.
Görünüş ile gerçek büyüklük aynı değildir
Uzaktaki bina küçük görünse de yakındaki ağaçtan büyük olabilir. Güneş de çok uzakta olduğu için gökyüzünde küçük görünür; gerçekte Dünya’dan, Dünya da Ay’dan büyüktür.
Model uyarısı: Bu çizim yalnız büyüklük sırasını gösterir; gerçek oranları ve uzaklıkları göstermez. Bilimsel modelin neyi gösterdiği ve neyi göstermediği mutlaka söylenmelidir.
Ay’ın evreleri: Ay değişmez, gördüğümüz aydınlık bölüm değişir
Güneş, Ay’ın her zaman bir yarısını aydınlatır. Ay Dünya çevresinde dolandıkça aydınlık yarının Dünya’dan görülen bölümü değişir. Ay’ın küre biçimi bozulmaz ve Dünya’nın gölgesi Ay’ın üzerine düşmez; bu nedenle evre, tutulma değildir.
Yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördün ana evrelerdir. Hilal ve şişkin ay görünümleri ise bu ana evrelerin arasındaki ara evrelerdir.
Neden her yeni ayda veya dolunayda tutulma olmaz? Ay’ın dolanma düzlemi, Dünya’nın Güneş çevresindeki dolanma düzlemine göre eğiktir. Ay çoğu ay ortak doğrultunun biraz üstünden ya da altından geçer; gölge hedef gök cismine ulaşmaz.
Sekiz gezegenin Güneş’e yakınlık sırası
Sıra Güneş’ten dışarıya doğrudur. Bu, gezegenlerin uzayda düz bir çizgi üzerinde yan yana durduğu anlamına gelmez; yörüngelerinin Güneş’e ortalama yakınlığını anlatır.
Akılda tut: İlk dört gezegen karasal ve iç gezegendir. Son dört gezegen gazsal ve dış gezegendir. Ana asteroit kuşağı bu iki grubun arasında, Mars ile Jüpiter arasındadır.
Gezegenler hangi ölçüte göre sınıflandırılır?
Sınıflandırma, seçilen ortak özelliğe göre gruplama yapmaktır. Dünya aynı anda karasal, iç, halkasız ve doğal uydusu olan bir gezegendir; çünkü her ad başka bir özelliği anlatır.
| Bakılan özellik | Birinci grup | İkinci grup | Neden? |
|---|---|---|---|
| Yapı | Karasal: Merkür, Venüs, Dünya, Mars | Gazsal: Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün | Katı yüzeyli olanlarla gazsal yapılı olanlar ayrılır. |
| Konum | İç: Merkür, Venüs, Dünya, Mars | Dış: Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün | Güneş’e yakınlık ve asteroit kuşağının hangi tarafında oldukları düşünülür. |
| Doğal uydu | Yok: Merkür, Venüs | Var: Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün | Uydu sayısı değil, doğal uydunun bulunup bulunmadığı karşılaştırılır. |
| Halka | Yok: Merkür, Venüs, Dünya, Mars | Var: Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün | Yalnız Satürn değil, dört dış gezegenin de halkası vardır. |
Hacimsel büyüklük sırası: Jüpiter > Satürn > Uranüs > Neptün > Dünya > Venüs > Mars > Merkür.
Asteroit, gök taşı, meteor ve meteorit
Aynı kaya parçasının bulunduğu yere ve oluşturduğu olaya göre kullanılan ad değişebilir.
- 1
AsteroitGüneş çevresinde dolanan, gezegenden küçük kaya veya metal yapılı gök cismi.
- 2
Gök taşıAsteroitten kopmuş uzaydaki küçük parça.
- 3
MeteorAtmosfere giren parçanın ısınıp ışık saçmasıyla görülen olay.
- 4
MeteoritTamamen yok olmayıp yeryüzüne ulaşan parça.
Meteor çukuru: Meteoritin yeryüzüne çarpmasıyla oluşan çukurdur.
Bilimsel modeli nasıl kontrol ederim?
- AmacıModel sıra mı, büyüklük mü, uzaklık mı, hareket mi, tutulma mı gösteriyor?
- DoğruluğuGezegen sırası ve tutulmadaki gök cismi dizilişi doğru mu?
- SınırıBüyüklükler veya uzaklıklar gerçek ölçekli değilse bu yazıyor mu?
- GeliştirmeYeni ve güvenilir bilgiyle karşılaştırılıp yanlış veya eksik bölüm düzeltilmiş mi?
Neden model gerçeğin kopyası olmak zorunda değildir? Güneş ile gezegenleri hem büyüklük hem uzaklık bakımından aynı kâğıda gerçek oranla sığdırmak çok zordur. Model seçtiği ilişkiyi doğru göstermeli, göstermediği ilişkiyi de açıkça söylemelidir.
Güneş ve Ay tutulmalarını ortadaki cisimle ayır
Güneş tutulması
- Ortadaki: Ay
- Gölgenin düştüğü: Dünya
- Zaman ve alan: Gündüz; Dünya’nın dar bir bölgesinden izlenir.
- Ay evresi: Yeni ay yakınında gerçekleşebilir.
Göz güvenliği: Güneş tutulmasına çıplak gözle, güneş gözlüğüyle, kamera, dürbün veya teleskopla doğrudan bakılmaz. Yalnız uygun standarda sahip Güneş gözlem filtresi kullanılmalıdır.
Ay tutulması
- Ortadaki: Dünya
- Gölgenin düştüğü: Ay
- Zaman ve alan: Gece; Dünya’nın gece tarafındaki geniş bir bölgeden izlenebilir.
- Ay evresi: Dolunay yakınında gerçekleşebilir.
Göz güvenliği: Ay tutulmasını çıplak gözle izlemek güvenlidir. Ay, Dünya’nın gölgesindeyken bakır-kızıl görünebilir.
Tutulmanın türünü ne belirler? İki olayda da Güneş ışık kaynağıdır ve üç gök cismi yaklaşık aynı doğrultudadır. Ortada Ay varsa Ay’ın gölgesi Dünya’ya düşer ve Güneş tutulması; ortada Dünya varsa Dünya’nın gölgesi Ay’a düşer ve Ay tutulması oluşur.
Sık karıştırılanlar → Doğrusu
Karışıklık: “Ay hilal olunca biçimi değişti.”
Doğrusu: Ay küre biçimini korur; yalnız aydınlık yarısının görülen bölümü değişir.
Karışıklık: “Ay’ın evreleri Dünya’nın gölgesidir.”
Doğrusu: Dünya’nın gölgesi Ay’a ancak Ay tutulmasında düşer. Evreler Ay’ın dolanmasıyla oluşur.
Karışıklık: “Her yeni ayda Güneş, her dolunayda Ay tutulur.”
Doğrusu: Ay’ın yörüngesi eğik olduğu için çoğu ay üç cisim aynı doğrultuya gelmez.
Karışıklık: “Halkası olan tek gezegen Satürn’dür.”
Doğrusu: Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’ün halkaları vardır; Satürn’ünkiler daha kolay görülür.
Karışıklık: “Güneş sisteminin ortasında Dünya vardır.”
Doğrusu: Güneş sisteminin merkezinde Güneş bulunur; sekiz gezegen onun çevresinde dolanır.
Karışıklık: “Gökyüzünde küçük görünen cisim gerçekten küçüktür.”
Doğrusu: Görünür büyüklük uzaklığa da bağlıdır; ölçüm yapılmadan gerçek büyüklük söylenemez.